Hildegard van Bingen: wie was deze bijzondere vrouw?
Hildegard van Bingen keek bijna negen eeuwen geleden naar natuur, mens en het goddelijke als delen van één geheel. Haar woord viriditas, de groene levenskracht, nodigt nog altijd uit om opnieuw te kijken naar alles wat groeit en leeft.
Hildegard van Bingen en de groene levenskracht van de natuur
Soms lijkt groen bijna licht te geven. Vooral na een regenbui, wanneer het mos donker en verzadigd tegen een boomstam ligt en kleine druppels aan de blaadjes blijven hangen. Ik kan daar langer naar kijken dan waarschijnlijk nodig is, omdat ik me telkens weer afvraag hoe iets wat gisteren nog droog en stil leek ineens zo vol leven kan zijn. Natuurlijk bestaat daar een biologische verklaring voor, maar daarmee verdwijnt mijn verwondering niet. Integendeel. Hoe langer ik kijk, hoe vreemder ik het eigenlijk vind dat een zaadje in donkere aarde openbreekt, een wortel zijn weg naar water zoekt en een groen sprietje precies weet waar het licht is. Bijna negen eeuwen geleden keek een vrouw naar diezelfde levende wereld en gebruikte daar een woord voor dat ik sindsdien niet meer uit mijn hoofd krijg: viriditas.
Wie was Hildegard van Bingen?
Hildegard van Bingen werd in 1098 geboren in het Rijnland en kwam al jong terecht in een religieuze gemeenschap. Later werd ze abdis en stichtte ze een eigen kloostergemeenschap bij Bingen aan de Rijn. Maar wanneer ik alleen die feiten lees, voelt ze nog zo ver weg. Interessanter wordt het wanneer ik me realiseer dat deze vrouw in de twaalfde eeuw schreef, componeerde, planten bestudeerde, nadacht over het menselijk lichaam en correspondeerde met invloedrijke mensen uit haar tijd. Ze sprak zelfs in het openbaar, terwijl de stem van een vrouw toen bepaald niet vanzelfsprekend werd gehoord. Wat moet er in iemand zitten om in zo’n wereld toch te blijven schrijven en vertellen wat je ziet? Misschien is dat mijn eerste verwondering bij Hildegard: niet alleen wat zij naliet, maar dat haar stem na bijna negen eeuwen überhaupt nog te horen is.
Wat me daarnaast fascineert, is dat ze zich nauwelijks in één hokje laat stoppen. We zouden haar nu misschien mystica noemen, maar daarmee vergeten we haar muziek. We zouden haar kruidenvrouw kunnen noemen, maar dan missen we haar theologische werken en haar visioenen. Ze schreef over planten en gezondheid, over de kosmos en het goddelijke, over het lichaam en de ziel. Voor mijn gevoel loopt bij haar alles voortdurend door elkaar heen. Misschien komt dat vooral omdat wij gewend zijn geraakt om dingen uit elkaar te halen: natuur hoort bij biologie, gezondheid bij geneeskunde, muziek bij kunst en spiritualiteit ergens weer in een ander vakje. Maar wat als Hildegard juist naar de draden ertussen keek?
Robertskruid | Foto: Caroline Wirtz
Wat zag Hildegard?
Hildegard vertelde dat ze al als kind bijzondere beelden en een helder innerlijk licht waarnam. Veel later begon ze die ervaringen vast te leggen, onder andere in haar boek Scivias. In haar visioenen verschenen licht, sterren, cirkels en symbolische beelden waarin mens, aarde en het goddelijke met elkaar verbonden waren. Wat ze werkelijk zag, kunnen we natuurlijk niet meer weten. Misschien zouden we haar ervaringen tegenwoordig neurologisch proberen te verklaren, terwijl iemand anders ze juist spiritueel zou noemen. Maar zou een naam werkelijk vertellen wat zij ervoer? Soms vraag ik me af of we iets niet juist kleiner maken wanneer we het te snel proberen te verklaren.
En dan stel ik me haar wereld voor. Geen beeldschermen die voortdurend oplichten, geen verkeer op de achtergrond, geen telefoon die om de paar minuten onze aandacht vraagt. Donker was nog werkelijk donker en stilte kon uren duren. Zou je anders gaan kijken wanneer je wereld minder vol prikkels zit? Zou je kleuren anders waarnemen, geluiden eerder opmerken, de veranderingen in een plant sneller zien? Misschien projecteer ik daarmee iets van onze tijd op de hare. Toch blijft die vraag bij me hangen: wat zien wij tegenwoordig eigenlijk niet meer omdat er zoveel anders is om naar te kijken?
Viriditas, het groen dat leeft
In Hildegards werk verschijnt steeds opnieuw het woord viriditas. Het wordt vaak vertaald als groenheid, groenkracht of groene levenskracht, al past geen enkele vertaling helemaal. Hildegard gebruikte het onder andere voor de frisse, vochtige kracht waardoor planten groeien, maar het begrip kreeg bij haar ook een bredere betekenis die verbonden was met vitaliteit en leven. Wanneer ik daarover lees, moet ik onmiddellijk denken aan een bos na regen. De stammen worden donker, varens hangen zwaar van de druppels en het mos lijkt ineens nog groener dan daarvoor. Het bos ziet er niet alleen anders uit, het lijkt bijna voller te worden. Alsof het water iets zichtbaar maakt dat er al die tijd al was.
Misschien bedoelde Hildegard iets wat in onze moderne taal moeilijker te vangen is. Niet een geheimzinnige groene energie die we ergens zouden moeten kunnen meten, maar het wonderlijke vermogen van de natuur om voortdurend leven voort te brengen. Een kale tak krijgt knoppen, een vergeten zaadje ontkiemt en zelfs tussen twee stoeptegels verschijnt vroeg of laat ergens groen. Hoe vaak loop ik daar gedachteloos langs? En wanneer ben ik eigenlijk gaan vinden dat dat normaal is? Misschien is viriditas voor mij vooral een uitnodiging om opnieuw te kijken naar iets waarvan ik dacht dat ik het al kende.
De plantenwereld van Hildegard
Hildegard schreef ook over kruiden, bomen, planten, dieren en het menselijk lichaam. Daardoor wordt ze tegenwoordig soms bijna neergezet als een middeleeuwse kruidenvrouw, al vind ik dat beeld te eenvoudig. Haar ideeën over gezondheid ontstonden binnen de kennis, religie en geneeskunde van de twaalfde eeuw en kunnen niet zomaar vertaald worden naar onze tijd. Toch is er iets aan haar aandacht voor planten wat me intrigeert. Voordat iemand iets over een plant kan opschrijven, moet die plant immers eerst zijn opgemerkt. Iemand moet hebben gezien waar ze groeit, wanneer ze verschijnt, hoe haar blad eruitziet en misschien zelfs hoe haar geur verandert wanneer je haar tussen je vingers wrijft.
Misschien begon oude plantenkennis ooit precies zo: niet met weten, maar met aandacht. Wij richten tegenwoordig onze telefoon op een bloem en weten binnen een paar seconden hoe ze heet. Dat vind ik fantastisch, want ik doe het zelf ook. Maar soms vraag ik me af wat er gebeurt wanneer ik die telefoon nog even in mijn zak laat zitten. Zou ik eerst zelf kunnen ontdekken hoe het blad aan de steel zit, welke insecten erop landen of hoe de plant zich naar het licht draait? Misschien weet ik daarna nog steeds haar naam niet. Maar heb ik haar wel werkelijk even gezien.
Wanneer woorden niet genoeg zijn
En dan is er de muziek. Hildegard componeerde tientallen gezangen die eeuwen later nog steeds worden uitgevoerd. Haar melodieën kunnen hoog en vrij bewegen, alsof ook daarin iets probeert uit te reiken naar een plek waar gewone woorden niet komen. Dat vind ik misschien wel een van de mooiste kanten van haar. Blijkbaar waren teksten alleen niet genoeg voor alles wat zij wilde uitdrukken. Er waren beelden nodig, muziek, woorden, planten en symbolen. Misschien probeerde ze steeds opnieuw een andere taal te vinden voor iets wat zich niet gemakkelijk liet vastleggen.
Daar herken ik iets in. Soms sta ik met mijn camera ergens in de natuur en weet ik dat ik onmogelijk kan uitleggen waarom dat ene moment me raakt. Een vogel die precies op het goede moment door het licht vliegt, mist tussen de bomen of een landschap waarin ineens alles stil lijkt te vallen. Dan maak ik een foto. Niet omdat het beeld precies vertelt wat ik voel, maar omdat het soms dichterbij komt dan woorden. Misschien werkte muziek voor Hildegard op een vergelijkbare manier. En misschien is dat wel waarom haar wereld, ondanks die bijna negen eeuwen tussen ons in, toch af en toe verrassend dichtbij voelt.
Wat zijn wij onderweg vergeten?
Ik kan tegenwoordig meer informatie vinden dan Hildegard ooit tot haar beschikking had. Eén zoekopdracht en ik weet waar een plant groeit, welke stoffen erin zitten, wie haar beschreven heeft en hoe ze door de eeuwen heen werd gebruikt. Dat is een ongelooflijke rijkdom. Toch vraag ik me soms af of weten hetzelfde is als kennen. Misschien hebben we onderweg vooral geleerd om sneller antwoorden te vinden, terwijl sommige dingen juist vragen om langer kijken.
Dat verlangen om ons opnieuw verbonden te voelen met de aarde is misschien ook helemaal niet zo nieuw. In De taal van de aarde voelde altijd al vertrouwdschreef ik al over dat merkwaardige gevoel van thuiskomen dat natuur soms kan oproepen. Alsof ik niet ergens naar kijk, maar er even onderdeel van ben. Misschien vind ik daardoor het woord viriditas interessant. Niet omdat ik denk dat ik precies begrijp wat Hildegard er bijna negen eeuwen geleden mee bedoelde, maar omdat ik haar verwondering over het levende herken.
Sinds Hildegard van Bingen op mijn pad kwam, kijk ik daardoor net iets langer naar dat kleine stukje mos. Naar het groen dat uit een kier in een muur groeit, naar een boom die na maanden kaal zijn ineens weer vol knoppen staat en naar planten die elk voorjaar terugkomen zonder dat iemand ze eraan hoeft te herinneren. Misschien hoef ik daar helemaal geen groot spiritueel antwoord op te vinden. Misschien is verwondering op zichzelf al genoeg. Eerst kijken, dan voelen en pas daarna misschien proberen te begrijpen. En wie weet is dat wel een stukje oude wijsheid dat nooit werkelijk verdwenen is.
Wat zie jij wanneer je vandaag eens iets langer dan normaal naar een boom, een plant of een klein stukje groen kijkt?
Voel jij ook dat je verlangt naar meer rust, natuur en bewust leven?
Via mijn nieuwsbrief op Substack deel ik zachte inzichten, verhalen uit de natuur en momenten van verwondering. Een plek om even adem te halen in een wereld die altijd doorgaat.
🌿 Over deze plek
Ik ben afgestudeerd als spiritueel coach. Via mijn blogs deel ik kennis, inzichten en inspiratie rondom bewustwording, natuurspiritualiteit en innerlijke groei — in woorden én in beelden.
De natuur en haar symboliek vormen daarin een rode draad. Wat zichtbaar wordt in het landschap, in dieren en in stilte, vertaal ik naar verhalen die uitnodigen om opnieuw te kijken.
Mijn teksten en foto’s zijn bedoeld als inspiratie en uitnodiging tot zelfonderzoek. Deze plek is geen praktijk, maar een ruimte om te lezen, te voelen en je eigen antwoorden te ontmoeten.
Wil je verder lezen? Verdiep je dan in andere artikelen op deze website.
Vind je mijn werk waardevol en wil je mijn schrijfsels ondersteunen? Dat kan via Buy Me a Coffee ☕✨
Dank je dat je hier bent. 🤍
In liefde,
Caroline
